Кыргыз-Түрк “Манас” университетинин (КТМУ) Гуманитардык факультетинин Филология бөлүмүнүн алдында ачылган Кыргыз тили жана адабияты программасы үчүн “Эне тилсиз эл болбойт” аттуу ачылыш сабагы өткөрүлдү. Профессор, доктор Лайли Үкүбаева тарабынан өткөрүлгөн сабакта эне тилдин улуттук иденттүүлүк, маданият жана тарых жагынан мааниси талкууланып, кыргыз тилинин өнүгүшүнө салым кошкон көрүнүктүү инсандар жана алардын эмгектери тууралуу маалымат берилди.
Программанын ачылышында сөз сүйлөгөн ректор профессор, доктор Алпаслан Жейлан КТМУнун кыргыз тилине берген мааниси университеттин негизделген күнүнөн тартып карманып келе жаткан билим берүү түшүнүгүнүн негизги багыттарынын бири экенин белгилеп: “Манас университети негизделген күндөн бери билим берүүнү кыргыз жана түрк тилдеринде жүргүзүп, кыргыз тилинин академиялык чөйрөдө кеңири колдонулушуна салым кошуп келет. Кыргыз тили биз үчүн жөн гана билим берүү тили эмес, биз илим жаратып, академиялык эмгектерди жарыялап, кийинки муундарга өткөрүп берүү үчүн жоопкерчилик алган орток маданий мурасыбыз. Университетибиз кыргыз тилиндеги илимий эмгектерди жарыялоо, сөздүктөрдү жана китептерди даярдоо, тилдин сөз байлыгын каттоого алган изилдөөлөрдү жүргүзүү аркылуу кыргыз тилинин өнүгүшүнө жана колдонуу чөйрөсүнүн кеңейишине негизделген күндөн бери колдоо көрсөтүп келет. Кыргыз тили жана адабияты программасынын ачылышы да көп жылдардан бери жүргүзүлүп келген бул иштердин жаңы жана маанилүү баскычы болуп саналат”, – деди.
Жейлан программа кыргыз тилин илимий ыкмалардын негизинде изилдей турган, адабий мурасын уланта турган жана тилди келечек муундарга жеткире турган жаш изилдөөчүлөрдү даярдоого мүмкүнчүлүк берерин белгиледи.
Ректор Жейлан: “Силер түрк дүйнөсүнүн эң кооз көчөттөрүсүңөр”
КТМУ чоң чынар дарактай болуп өсүп-өнүгүүсүн улантып жатканын белгилеген Жейлан университеттин тарыхына жана өнүгүшүнө салым кошкон инсандардын маанисине токтолду. Жейлан жаңы студенттерге кайрылып: “Силер түрк дүйнөсүнүн эң кооз көчөттөрүсүңөр. Келечекте чоң чынар дарактар болосуңар. Муну эч качан унутпагыла”, – деди.
Кыргыз тили жана адабияты программасынын ачылышы университеттин маанилүү максаттарынын бири болгонун айткан Жейлан КТМУнун кыргыз тилин окутуу жаатында топтогон тажрыйбасына көңүл бурду. Ал университеттин кыргыз тилин окутуу багытындагы жетишкендиктери эл аралык рейтингдерде да өз ордун таап жатканын белгилеп, жаңы программанын ачылышы менен бул багыттагы иштер мындан ары дагы күчөтүлөрүн айтты.
Кыргыз тили жана адабиятын келечек муундарга өткөрүп берүүнүн маанилүүлүгүнө токтолгон Жейлан студенттердин келечекте Кыргызстандын ар түрдүү тармактарында кызмат өтөшү маанилүү экенин билдирди. Кыргыз тилине байланыштуу жүргүзүлүп жаткан иштердин алкагында 50 миң сөздү камтыган кыргызча сөздүктөн кийин 70 миң сөздү камтыган сөздүк жана Кыргызстанда алгачкы жолу даярдалган Фразеологиялык сөздүк да аяктаганын маалымдады. Сөздүктү жыл ичинде басып чыгаруу пландалып жатканын белгилеген Жейлан эмгектерге салым кошкон академиктерге ыраазычылык билдирди.
Биринчи проректор Ибраев: “Эне тилибизди келечек муундарга өткөрүп берүү – ыйык милдетибиз”
Биринчи проректор, саясий илимдеринин кандидаты, доцент Алмаз Ибраев Кыргызстандын тилине, маданиятына, тарыхына жана каада-салттарына болгон байланышты сактоонун маанилүүлүгүнө көңүл бурду. Ата-бабалардан калган маданий мурасты келечек муундарга өткөрүп берүү маанилүү жоопкерчилик экенин белгилеген Ибраев эне тилди күнүмдүк жашоодо колдонуунун тилди сактап калуунун эң маанилүү жолдорунун бири экенин айтты.
КТМУнун билим берүү тили катары кыргыз тилине берген маанисине да токтолгон Ибраев университетте кыргыз тили билим берүү процессинде натыйжалуу колдонулуп жатканын белгиледи. Кыргыз тили жана адабияты программасынын ачылышын бул түшүнүктүн уландысы катары баалаган Ибраев программанын ачылышына салым кошкон университеттин жетекчилигине, Камкорчулар кеңешине жана Түркия Республикасына ыраазычылык билдирди. Кыргыз тили жана адабияты программасында билим ала баштаган студенттер өз таланттарын көрсөтүп, «Манас» университетинин академиялык жана маданий байлыгына салым кошоруна ишенерин билдирген Ибраев: “Жолуңар ачык, сапарыңар байсалдуу болсун”, – деди.
Профессор, доктор Үкүбаева: “Эне тил – улуттун маданиятын жана иденттүүлүгүн алып жүргөн негизги элементтердин бири”
Ачылыш сабагын өткөргөн профессор, доктор Лайли Үкүбаева “Эне тилсиз эл болбойт” аттуу баяндамасында тил менен улуттук иденттүүлүк, маданият жана тарыхтын ортосундагы байланышты карады.
Улуттук маданиятты сактоо жана өнүктүрүү тилден башталарын белгилеген Үкүбаева эне тил жөн гана баарлашуу каражаты эмес, ошол эле учурда коомдордун тарыхын, маданиятын жана иденттүүлүгүн келечек муундарга өткөрүп берүүчү негизги элементтердин бири экенин түшүндүрдү.
Тил менен улуттун ортосундагы байланышка ар түрдүү мисалдардын негизинде токтолгон Үкүбаева адамдын өз эне тилин баалоосунун жана аны күнүмдүк жашоодо колдонуусунун маанилүүлүгүн баса белгиледи. Ар түрдүү тилдерди үйрөнүүнүн маанисин төмөндөтпөстөн, адамдын өз эне тилин үйрөнүшү жана колдонуусу улуттук маданиятты сактап калуу жагынан чоң мааниге ээ экенине көңүл бурду.
Ататүрктүн тил жаатындагы иштери мисал келтирилди
Эне тилди сактоо жана өнүктүрүү улуттун маданий жашоосун улантууда маанилүү экенине токтолгон профессор, доктор Лайли Үкүбаева Түркия Республикасынын негиздөөчүсү Мустафа Кемал Ататүрктүн түрк тилине берген маанисин бул жааттагы көңүл бурууга арзый турган тарыхый мисал катары баалады. Ататүрк тилди улуттук маданияттын жана иденттүүлүктүн негизги элементтеринин бири катары көргөнүн белгилеген Үкүбаева Республика мезгилинде түрк тилин изилдөө жана өнүктүрүү максатында жүргүзүлгөн институционалдык иштер тилге болгон аң-сезимди бекемдөөдө маанилүү роль ойногонун айтты.
Ататүрктүн жетекчилиги астында 1932-жылы Түрк тилин изилдөө коомунун түзүлүшүн жана ошол эле жылы Биринчи Түрк тили курултайынын өткөрүлүшүн бул мамиленин конкреттүү мисалдарынын катарына кошкон Үкүбаева тилдин келечеги аны сүйлөгөн коомдун тилге болгон кызыгуусу, илимий изилдөөлөр жана анын жаңы муундарга өткөрүлүп берилиши менен тыгыз байланыштуу экенин баса белгиледи. Бул тарыхый тажрыйбаны кыргыз тили үчүн да маанилүү деп эсептеген Үкүбаева эне тилдин илимде, билим берүүдө, адабиятта жана күнүмдүк жашоодо кеңири колдонулушу анын келечекке жеткирилишинде чечүүчү мааниге ээ экенин белгиледи.
Кыргыз тилинин өнүгүшүнө салым кошкон көрүнүктүү инсандардын мурасына көңүл бурду
Үкүбаева баяндамасында кыргыз тилинин тарыхый өнүгүшүнө да токтолуп, Советтер Союзу мезгилинде кыргыз тилинин колдонуу чөйрөсүнүн тарылышы жана кийинки жылдарда тилди кайрадан күчтөндүрүү багытында жүргүзүлгөн иштер тууралуу маалымат берди.
Чыңгыз Айтматовдун Кыргызстанда мамлекеттик тилди жана улуттук тилди өнүктүрүүгө байланыштуу көз караштарына токтолгон Үкүбаева Айтматовдун ошол мезгилдин шарттарында тил маселесин көтөрүшүнүн маанисине көңүл бурду. Кыргыз тили бүгүнкү күндө мамлекеттик тил макамына ээ экенин жана аны өнүктүрүүгө багытталган иштер улантылып жатканын белгиледи.
Кыргыз тилинин өнүгүшүнө салым кошкон окумуштуулардын эмгектерине да токтолгон Үкүбаева Ишеналы Арабаев, Касым Тыныстанов жана Болот Юнусалиев баштаган көптөгөн окумуштуулардын тил жана билим берүү жаатындагы иштерин баяндады.
Ишеналы Арабаев кыргыз элинин сабаттуулугун жогорулатуу үчүн алфавит жана окуу китептерин даярдаганын белгилеген Үкүбаева Касым Тыныстановдун кыргыз тилинин грамматикасы жана сөз байлыгы боюнча жүргүзгөн изилдөөлөрүнө көңүл бурду. Тыныстанов ошол эле учурда ар түрдүү чыгармаларды кыргыз тилине которуп, кыргыз элинин дүйнөлүк адабият менен таанышуусуна салым кошконун айтты.
Үкүбаева тил илимпоздорунун эмгектери өздөрүнүн жашаган мезгили үчүн гана эмес, кийинки муундар үчүн да маанилүү мурас болуп саналганын белгиледи.
“Эми кезек силерде, балдар”
Сабактын соңунда кыргыз акын-жазуучуларынын эне тилге арналган чыгармаларынан мисалдарды келтирген Үкүбаева Алыкул Осмонов, Жоомарт Бөкөнбаев жана Абдырасул Токтомушевдин чыгармаларынын негизинде эне тилге болгон берилгендикти баяндады.
Кыргыз адабиятында эне тилге берилген баа ар түрдүү мезгилдерде акын-жазуучулардын чыгармаларында чагылдырылып келгенин белгилеген Үкүбаева кыргыз тилин сактоо жана өнүктүрүүдө адабияттын маанилүү орду бар экенин айтты
Кыргыз тили жана адабияты программасында билим ала баштаган студенттерге кайрылган Үкүбаева студенттер тил жана адабият жаатындагы илимий изилдөөлөрдү үйрөнүп, изилдеп, бул багыттагы иштерди мындан ары өнүктүрүшү керектигин белгиледи.
Үкүбаева: “Силердин максатыңар да ушул жолду улантуу, аны дагы тереңдетүү жана илим жаатында жаңы изилдөөлөрдү жүргүзүү”, – деп студенттерди окууга, изилдөөгө жана кыргыз тили менен адабиятынын өнүгүшүнө салым кошууга чакырды.